Gözlerden Kaçan Bir Bilim Dahisi: Uluğ Bey

Gözlerden Kaçan Bir Bilim Dahisi: Uluğ Bey

Uluğ Bey… İsmi belki de birçoğumuza yabancı geliyor. Oysa bu isim, zamanının çok ötesinde gözlemler yaparak modern astronomiye ilham veren bir dahiyi işaret ediyor. Timurlu hükümdarı, astronom, matematikçi ve aynı zamanda Sultan olan Uluğ Bey, 15. yüzyılda Semerkant’ta adeta yıldızlarla dans eden bir bilim insanıydı.

1417’de, Semerkant’ta kurduğu medrese sadece dini ilimlerin değil, matematik ve astronominin de öğretildiği bir bilim yuvasıydı. Burada, evrenin sırlarına vakıf olmak için öğrencilere matematik ve gökbilim öğretiliyordu. Peki, bu sıradan bir medrese mi? Hayır! Hâlâ Registan Meydanı’nda yükselen bu yapı, o dönemin bilimle örülmüş ender yapılarından biriydi.

Ancak Uluğ Bey’in en büyük eseri, 1420 yılında Semerkant’ın kayalık bir tepesine kurduğu gözlemeviydi. 46 metre çapında, üç katlı ve dönemin en büyük yapılarından biri olan bu gözlemevi, adeta gökyüzüne açılan dev bir pencereydi. Burada kullanılan aletlerin en önemlisi ise 40 metrelik devasa Fakhrī Sekstantı’ydı. Bu sekstant, güneş, ay ve gezegenlerin konumlarını milimetrik hassasiyetle ölçebilecek bir yetkinlikteydi.

1437’de, Uluğ Bey’in en büyük eseri olan Zij-i Sultani tamamlandı. Bu eser, 1.018 yıldızın konumunu içeren ve Hipparchus’tan sonra İslam dünyasında yapılan en kapsamlı yıldız gözlemlerini derleyen bir katalogdu. Ekliptiğin eğikliğini 23° 30'17” olarak hesaplayan Uluğ Bey, modern astronominin elde ettiği değerlere yalnızca birkaç saniyelik bir farkla ulaştı. Ayrıca, güneş yılı uzunluğunu 365 gün, 5 saat, 49 dakika, 15 saniye olarak belirledi. Bu hesaplama, Kopernik’ten önce yapılmış ve onun tahmininden çok daha doğru bir sonuçtu.

Gezegenlerin Hareketine Dair Hassas Gözlemler

Uluğ Bey’in en dikkat çekici çalışmaları arasında gezegenlerin yıllık hareketlerini milimetrik hassasiyetle hesaplaması yer alır. Fakhrī Sekstantı ile yaptığı gözlemler, beş parlak gezegenin yıllık konumlarını kaydetmesine olanak tanıdı. İşte bu gözlemlerden elde edilen bazı çarpıcı veriler:

• Satürn: 12°13'39” (Modern Değer: 12°13'36”)

• Jüpiter: 30°20'34” (Modern Değer: 30°20'31”)

• Mars: 191°17'15” (Modern Değer: 191°17'10”)

• Venüs: 224°17'32” (Modern Değer: 224°17'30”)

• Merkür: 53°43'13” (Modern Değer: 53°43'03”)

Bu veriler, Uluğ Bey’in ölçüm hassasiyetini gözler önüne seriyor. Sadece birkaç saniyelik farklarla bugünün modern ölçümleriyle örtüşen bu sonuçlar, onun astronomik gözlemlerinin ne denli ileri düzeyde olduğunu kanıtlıyor.

Özellikle Merkür ile ilgili verilerde gözlemlenen hafif sapmalar, gezegenin yüksek yörünge hızı ve eksantrikliğinden kaynaklanıyor. Merkür, Güneş'e en yakın gezegen olarak sadece 28°’lik bir açısal mesafede kalıyor. Bu, çıplak gözle gözlemlenmesini oldukça zorlaştırıyor ve gözlem hatalarının artmasına neden oluyor.

Matematikteki Dehası: Trigonometrik Tablolar

Uluğ Bey, yalnızca astronomi alanında değil, matematikte de çağının çok ötesindeydi. Trigonometrik fonksiyonlar için hazırladığı tablolar, sekiz ondalık basamağa kadar uzanan hassas değerler içeriyordu. Sinüs ve tanjant hesaplamaları, bu tablolar sayesinde dönemin diğer astronomları ve matematikçileri için eşsiz bir rehber niteliğindeydi.

Bir Bilim Aşığının Trajik Sonu

Ancak ne yazık ki bu bilim aşığı adamın hayatı, trajik bir şekilde sona erdi. 1447’de Timurlu tahtına geçen Uluğ Bey, iki yıl sonra oğlu tarafından başı kesilerek öldürüldü. Onun bu acımasız ölümü, Semerkant’taki gözlemevinin de sonu oldu. Fanatikler tarafından yok edilen gözlemevi, ancak 1908’de Rus arkeolog V.L. Vyatkin tarafından yeniden gün yüzüne çıkarıldı. 1941’de ise Uluğ Bey’in mezarı, kıyafetleriyle birlikte bulundu. İslam hukukuna göre bu şekilde gömülmüş olması, onun bir şehit olarak öldüğüne işaret ediyordu.

Uluslararası Tanınma ve Kalıcı İzler

Uluğ Bey’in adı, ölümünden yıllar sonra bile unutulmadı. 1987’de Sovyetler Birliği ona ithafen bir posta pulu bastırdı. Ay yüzeyindeki bir krater ve bir asteroit de onun adını taşıyor. Ne yazık ki Batı dünyası onu, Kopernik, Brahe ya da Galileo kadar tanımadı. Ancak yıldızlara baktığımızda, Uluğ Bey’in gökyüzünde bıraktığı izler hâlâ orada; tıpkı Semerkant’taki gözlemevinde bıraktığı miras gibi.

Bir dahiyi yeniden keşfetmek, ona bir selam göndermek gibidir. Bu yazıyı okuyanların gözlerini geceleyin gökyüzüne dikmesini ve Uluğ Bey’in izini sürmesini dilerim.